Moskva regiondakı rəqabətlər və ittifaqlar sistemi içərisində hərəkət etməyə davam edir ki, bu da onu Qərb ölkələrinin əks-hərəkətləri üçün açıq vəziyyətdə saxlayır.
Keçmiş Liviya lideri Muəmmər Qəddafinin xarici siyasətdə ən böyük uğursuzluqlarından biri 1980-ci illərdə Sovetlər tərəfindən silahlandırılmış ordusu ilə Afrika Sahel bölgəsində Liviya təsirini yaymaq cəhdi olmuşdu. İndi isə Rusiya Qəddafinin qonşu Çada hücum etmək üçün istifadə etdiyi cənub-şərqi Liviyada yerləşən həmin uzaq aviabazadan istifadə etməklə eyni bölgədə oxşar fəaliyyətə yönəlib. Matan əs-Sarra aviabazası Rusiyanın Liviyada hərbi əməliyyatlar və silah daşımaları üçün istifadə etdiyi bazalar şəbəkəsinə ən son əlavədir. Bu bazalara əl-Xədim, əl-Cufra, Brak əş-Şati, əl-Viq, Tamanhint və əl-Qərdabiyyə də daxildir.
Matan əs-Sarra tarixi baxımdan strateji əhəmiyyət daşıyan Kufra bölgəsinə yaxındır, bu bölgə bir sıra kiçik oazislərdən ibarətdir. Bu gün Kufra Aralıq dənizi sahilinə, oradan da Avropaya keçməyə çalışan qeyri-qanuni afrikalı miqrantlar üçün mühüm tranzit nöqtəsidir.
Kufra və cənub-şərqi Liviyanın qalan hissəsi hazırda özünü “Marşal” elan edən Xəlifə Həftərin nəzarətindədir. O, “Liviya Milli Ordusu” (LMO və ya Liviya Ərəb Silahlı Qüvvələri) adlandırılan qurumun komandanıdır. LMO Tobrukda yerləşən və Liviyada rəqib olan iki hökumətdən birini – Liviya Nümayəndələr Palatasını dəstəkləyən milislər, muzdlular, qəbilə birlikləri və daha rəsmi hərbi bölmələrdən ibarət tərkibdir.
Həftərin 2020-ci ildə “Vaqner Qrupu” muzdlularının köməyi ilə Tripolini ələ keçirmək və ölkəyə tam nəzarəti təmin etmək cəhdi, Türkiyənin qanuni hökumətə verdiyi pilotsuz uçuş aparatları dəstəyi səbəbilə uğursuz oldu. Ancaq Həftər Rusiyayla ittifaqından imtina etnək əvəzinə, Moskva ilə münasibətləri daha da gücləndirmək yolunu seçdi ki, bu da daha müasir silahlar və hərbi texnika əldə etmək ümidi ilə əlaqədardır. Cənub-şərqi Sirenaykadakı aviabazanın Rusiyaya istifadəyə verilməsi bu prosesin bir hissəsidir.
Moskvadan hərbi dəstək almamışdan əvvəl Həftərin ABŞ ilə əməkdaşlıq tarixi olub. 1987-ci ildə Çadda Liviya qüvvələrinin komandanı olduğu zaman məğlub olduqdan sonra Qəddafi tərəfindən rədd edilərək əsir götürülmüşdü. ABŞ Xüsusi Əməliyyat Qrupu döyüş meydanında Liviya tərəfindən tərk edilmiş Sovet istehsalı təyyarələr və radar avadanlıqlarını ələ keçirmiş və bu, Moskva ilə Tripoli arasındakı münasibətlərə müvəqqəti zərbə vurmuşdu. 1990-cı ilə qədər Həftər və onunla birlikdə olan 300 nəfərlik qrup ABŞ-yə köç etmiş və Həftər ABŞ vətəndaşı olaraq, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (MKİ) Qəddafini devirmək planlarında potensial tərəfdaş kimi çıxış etmişdi. Həftər 2011-ci ildə Liviyaya qayıdaraq Sirenaykada baza qurdu və beynəlxalq səviyyədə tanınan Tripolidə yerləşən qanuni hökumətə qarşı çıxdı. Tripolinin çox hissəsinə Türkiyə hərbi dəstək verir.
Matan əs-Sarradakı yeni altı kvadrat kilometrlik (2.3 kvadrat mil) baza Qərbi Afrikada fəaliyyət göstərən Rusiya Afrika Korpusunun fəaliyyət sahələrinə gedən Rusiya təyyarələri üçün yanacaq doldurma məntəqəsi kimi xidmət edəcək. Baza Misir və Sudan sərhədlərinə yaxındır. Ən vacibi baza Çadla olan sərhədin bir qədər şimalında yerləşir, bu ölkə son zamanlarda oradakı Fransız və ABŞ qüvvələrinin çıxarılmasından sonra Rusiya təsiri üçün əsas hədəf olub.
Çadın Qərblə bağlı narazılığı Rusiyanın təsir əməliyyatları və Qərb müttəfiqlərinin regiondakı üsyançılara qarşı effektiv hərbi yardım göstərə bilməməsi ilə bağlı qəbul edilən acizliklə bağlıdır. Kremlin Afrikadakı məqsədləri regional təsirçilər və sosial media üzərindən yürüdülən təbliğat kampaniyaları ilə daha da irəliləyir. Bu kampaniyalar Rusiyanı iqtisadi və təhlükəsizlik sahəsində Qərbə alternativ olaraq təqdim edir.
Rusiya keçən ilin dekabrında Suriyadan əsgərlər və podratçıları Matan əs-Sarraya köçürməyə başlamışdı. Onlar orada rusiyalı hərbçilərlə birlikdə uzun illər baxımsız qalmış bazanın təmir və yenidənqurma işlərində iştirak edirlər. Əvvəllər Liviyanın Çad və Sudana güc proyeksiyası vasitəsi olan bu baza 2011-ci ildə Qəddafinin ölümü ilə Liviya iddialarının sona çatması nəticəsində tərk edilmişdi. Hazırda bazanın yerləşdiyi ərazi – Tobrukdan təchizat yolu və Sudana olan marşrut – Xəlifə Həftərin oğlu Səddam Həftərin rəhbərlik etdiyi LMO-nun Tariq bin Ziyad batalyonu tərəfindən qorunur. Hər il altı ay ərzində temperaturun 32°C-dən (90°F) yuxarı olduğu və illik yağıntının demək olar ki, sıfır olduğu bu təcrid olunmuş bazada xidmət rusiyalı hərbçilər üçün çox çətin ola bilər.
Ruslar bölgədəki yerli qəbilə icmaları ilə əlaqəyə keçərək faydalı ittifaqlar qurmağa çalışıblar. Matan əs-Sarra ətrafı 1840-cı illərdə Kufradan ərəblər tərəfindən sıxışdırılan Tubu tayfasının – Fransız etnoqraf Jan Şapelin 1958-ci ildə yazdığı “Səhranın Qara Köçəriləri” adlı əsərində belə adlandırdığı – nəzarətindədir. Rusiyalı qüvvələr hər iki tayfayla – Tubu və Zuvaya – münasibət qurmağa çalışacaq, çünki bir tayfanın tərəfini saxlamaq digəri ilə gərginlik yaradaraq arzuolunmaz təhlükəsizlik problemlərinə səbəb ola bilər.
Matan əs-Sarrada Rusiya mövcudluğu Moskvaya silahları sakitcə Sudan və ya Çad ərazisinə çatdırmaq imkanı verəcək. Moskva Sudandakı vətəndaş müharibəsində dəstəyini RSF (Rapid Support Forces – Sürətli Dəstək Qüvvələri) qrupundan SAF/TSC-yə (Sudan Silahlı Qüvvələri/Keçid Suverenlik Şurası) keçirmiş olsa da, onun Liviyadakı qüvvələri hələ də Xəlifə Həftərin RSF-yə silah və texnika çatdırmasına mane olmur. Moskva görünür ki, RSF ilə əlaqəni kəsmək və Darfurda RSF-nin nəzarətində olan potensial dövlətlə gələcəkdə təsir qurmaq imkanını itirmək istəmir.
Moskvadan Çaddakı hərbi rejimə yönəlik təmaslar Sudandakı vətəndaş müharibəsində hər iki tərəflə əlaqə saxlamaq cəhdi ilə mürəkkəbləşib. Mart ayının sonunda SAF komandanlığı Çaddakı Ncamena və Amdjaras hava limanlarını “Sudan Silahlı Qüvvələri üçün qanuni hədəflər” elan edib. Buna səbəb BƏƏ-dən RSF-yə göndərilən silahların bu hava limanları vasitəsilə keçirilməsi barədə iddialardır.
Rusiya podratçıları Ukraynadakı müharibənin maliyyələşdirilməsi məqsədilə Sudanın Darfur bölgəsində qızıl mədənlərində geniş fəaliyyət göstərir. Onlar Kufradan 450 km cənub-qərbdə yerləşən və Tubu tayfasının nəzarətində olan Kalanqa bölgəsinə – Tibesti dağlarının ətəklərinə, Çadla sərhədə yaxın əraziyə də genişlənmək istəyə bilər. Çad qüvvələri keçən yay bu ərazilərdə Liviya muzdlusu kimi döyüşmüş və daha sonra geri dönən çadlı üsyançılara qarşı hava hücumları həyata keçirmişdi. Eyni vaxtda general-mayor Həsən Matuq əl-Zəma rəhbərliyində LMO-nun 128-ci Gücləndirilmiş Briqadası Niger və Çadla sərhədi təmin etmək və qaçaqmalçılıq və qızıl mədənçiliyi ilə məşğul olan silahlı qrupları bölgədən çıxarmaq üçün əməliyyatlar keçirmişdi.
ABŞ-nin Afrika Komandanlığı (AFRICOM) ötən il ərzində Xəlifə Həftərlə münasibətləri inkişaf etdirməyə və Liviyada hərbi birliyi təşviq etməyə çalışıb. Bu, Liviyanın Rusiya ilə əməkdaşlıqdan çəkindirilməsi məqsədi daşıyır. Fevralın sonunda AFRICOM ABŞ-yə məxsus B-52H “Stratofortress” bombardmançıları və hər iki Liviya hökumətini təmsil edən hərbi qüvvələrlə təlimlər keçirib. Bu təlimlərin məqsədi həm Liviyada hərbi birliyi təşviq etmək, həm də Rusiya təsirinin artımını yavaşlatmaq olub. Təlimlər eyni zamanda Xəlifə Həftərlə Rusiya müdafiə nazirinin müavini Yunus-Bek Yevkurov (Rusiya Afrika Korpusunun fəaliyyətlərinə cavabdeh) arasında mütəmadi təmaslar və LMO-nun nəzarətində olan Brak əş-Şati aviabazasında yerləşdirilən rusiyalıların sayının artması ilə eyni vaxta təsadüf edir.
Rusiyanın Afrikadakı əməliyyatları hələ də müəyyən diplomatik qeyri-sabitliklə müşahidə olunur ki, bu da regionda təcrübəsizlik və potensial tərəfdaşların məqsəd və metodlarına bələd olmamaqla izah edilə bilər. Sudan münaqişəsində hər iki tərəflə əlaqə saxlaması ilə yanaşı, Moskva Tripolidəki qanuni hökumətlə də münasibətləri inkişaf etdirməyə çalışır ki, bu da Həftəri ABŞ-dən gələn təkliflərə açıq buraxır. Qəti və açıq öhdəliklərdən yayınmaq, Kremlin regiondakı strateji siyasətini davam edən bir “prosesə” çevirir və bu da həm yerli manipulyasiyalara, həm də qlobal rəqiblərin əks-hərəkətlərinə qarşı həssaslıq yaradır.
Asif Cəfərov
Ordu.az
